حضرت امام رضا (علیه السلام) همواره از فرزند بزرگوارش محمد با كنیه [كه نزد عرب علامت بزرگداشت و احترام است] نام میبرد و میفرمود: ابوجعفر به من چنین نوشت و من به ابوجعفر چنین نوشتم.
تربیت عبارت است از شكوفا سازی استعدادها و جهت دهی آن به سوی كمال مطلوب.
تربیت ضروری ترین نیاز انسان در زندگی است. انسان بدون تربیت صحیح ره به جایی نمی برد، نه از باغ زندگی خویش میوه شیرین می چیند و نه كام انسانهای دیگر را از ثمرات درخت وجود خود شیرین می كند؛ و بالاتر آنكه نه به درك معنای انسانیت نایل می آید و نه به فتح قله های رفیع انسانیت دست می یابد. بدین جهت تربیت عالیترین هدف پیامبران و اساسی ترین پیام كتب و اولین و ضروری ترین وظیفه والدین است.
سیره تربیتی امام رضا (علیه السلام) ، با توجه به سفر آن حضرت به خراسان و دوری از كانون خانواده و نیز تك فرزندی چنانكه برخی از بزرگان قایلند بسیار قابل توجه است؛ چرا كه تربیت فرزند یگانه آن هم از راه دور شیوهای خاص می طلبد.
تدریجی بودن تربیت
تربیت جریانی مستمر و فعالیتی تدریجی است كه نه مرز می شناسد و نه زمان و مكان؛ بلكه به درازای عمر است و به پهنای ابعاد وجودی عالم اكبر، یعنی انسان. درخت تربیت زود ثمر نمی دهد و نباید انتظارداشت یك شبه یا چند ماهه در امر ظریف و پیچیده تربیت معجزه انجام گیرد؛ بلكه باید از سالها قبل از تولد زمینه تربیت صحیح را فراهم كرد و بعد از تولد، بتدریج با صبر و حوصله، به انجام آن پرداخت. در سیره ائمه اطهار علیهم السلام و دیدگاههای آنان مسایلی چون انتخاب همسر شایسته، لزوم رعایت آداب ازدواج، توجه به مواقع و شرایط انعقاد نطفه، مراقبتهای ایام بارداری و … حكایت از این نكته مهم دارد.
الف) انتخاب همسر صالح و شایسته
صفوان بن یحیی از امام رضا(علیه السلام) نقل كرده است كه فرمود: هیچ سودی برای مرد بهتر از همسر صالح، كه هنگام دیدن وی شوهر خوشحال شود و در غیاب شوهر نگهدار خود و اموالش باشد،نیست.
همچنانكه زن باید صالح و شایسته باشد، مرد نیز باید شایسته باشد. بر والدین است كه به كمك دخترانشان، شوهران شایسته و صالحی برای آنان انتخاب كنند. حسین بن بشار واسطی می گوید: خدمت امام رضا(علیه السلام) نامه نوشتم كه یكی از بستگانم از دخترم خواستگاری كرده است، ولی مرد بد اخلاقی است. [آیا صلاح هست كه دخترم را به ازدواج او در آورم؟] حضرت فرمود: اگر بداخلاق است، دخترت را به ازدواج او در نیاور.
بعد از تولد، كودك قدم به جهانی نو میگذارد. در اولین گام باید آوای توحید را در گوش نوزاد زمزمه كرد، فضای هستی اش را از نسیم خوش توحید و بندگی عطرآگین ساخت و با افشاندن بذر توحید سرزمین وجودش را ازلاله های زیبای ذكر الهی سرشار كرد. امام رضا (علیه السلام) فرمود هنگام تولد فرزند درگوش راست او اذان و در گوش چپش اقامه بگویید
ب) رعایت آداب ازدواج
بعد از انتخاب همسر شایسته، در طلیعه ازدواج باید مهمترین هدف ازدواج، كه همان تربیت فرزندان صالح است، مورد توجه باشد ویاد خداوند متعال میهمان قلبهای پاك زن و مرد بوده و آنها باید، ضمن رعایت سایر آداب نكاح، از خداوند فرزند سالم و صالح طلب كنند. در كتاب شریف فقه الرضا، كه به حضرت رضا (علیه السلام) منسوب است، در مورد اولین برخورد زن و مرد، خطاب به شوهر، چنین آمده است: هنگامی كه زن به خانه تو وارد شد، پیشانیاش را بگیر؛ او را به طرف قبله بنشان و بگو: «خداوندا، او را به امانت گرفته ام و با میثاق تو بر خود حلال كرده ام؛ پروردگارا، از او فرزند با بركت و سالم روزی ام كن و شیطان را درنطفه ام شریك مساز و سهمی برای او قرار مده.»
ج) مراقبتهای ایام بارداری
بعد از انعقاد نطفه، مراقبتهای ایام بارداری بسیار مهم و ضروری است. توجه به وضعیت روانی همسر، گستراندن بستر آرامش در منزل و خارج آن و نیز تغذیه مناسب و سالم از ضرورتهای این دوره است. علاوه بر غذای سالم و مقوی، استفاده از برخی میوهها و خوراكیها میتواند در آینده كودك و شخصیت و صفاتش مؤثر باشد، بدین جهت، معصومان (علیهم السلام ) بهره گیری از برخی خوردنیها در ایام بارداری توصیه كردهاند. محمد بن سنان از امام رضا (علیه السلام) نقل كرده است كه آن حضرت فرمود: «همسران باردارتان را كندر دهید؛ اگر حمل آنها پسر باشد، پاكیزه قلب و دانشمند و شجاع خواهد شد و اگر دختر باشد، خوش اخلاق و زیبا میشود و نزد شوهرش منزلت مییابد.»
ناگفته پیداست كه این نوع خوراكیها علت تامه پدیدآمدن این صفات نیست و عوامل دیگر هم مؤثر است.
اولین گام
بعد از تولد، كودك قدم به جهانی نو می گذارد. در اولین گام باید آوای توحید را در گوش نوزاد زمزمه كرد، فضای هستی اش را از نسیم خوش توحید و بندگی عطرآگین ساخت و با افشاندن بذر توحید سرزمین وجودش را از لاله های زیبای ذكر الهی سرشار كرد. امام رضا (علیه السلام) فرمود هنگام تولد فرزند در گوش راست او اذان و در گوش چپش اقامه بگویید.
نامگذاری
هر واژهای حكایت از معنایی می كند. زیبایی و ركیك بودن واژهها بستگی مستقیم به معنای آنها دارد. گرچه معنا امری اعتباری است و در نامگذاری چندان مورد توجه نیست؛ ولی هنگام به كاربردن آنها معانی ناخودآگاه تداعی میشود. نام نیكو مایه سربلندی و افتخار و نام زشت باعث سرشكستگی و احیانا احساس حقارت است. زیرا نام تا پایان عمر با انسان همراه است و فرد همواره با آثار خوب و بدش مواجه است. ائمه طاهرینعلیهم السلام هم خود نامهای نیكو برای فرزندانشان بر می گزیدند و هم دیگران رابدین امر سفارش میكردند. امام هشتم شیعیان نام نیكوی محمد را بر فرزند دلبندش نهاد و از تاثیر این نام نیكو چنین پرده برداشت: «خانهای كه در آن نام محمد باشد، روز و شبشان را با خیر و نیكی به پایان می رسانند.»
مراقبت از كودك
نوزاد انسان گلی نو رسیده است كه بتدریج به رشد و شكوفایی می رسد. به ثمر نشستن گل به مراقبت دائمی باغبان نیاز دارد. والدین، بویژه مادر، باغبانان دلسوز زندگی اند و گلهای معطر زندگیشان به مراقبت همه جانبه آنان نیاز دارد. مراقبت از سلامت جسمانی، تغذیه مناسب، تامین آرامش و سلامت روانی و تامین نیازهای عاطفی نوزاد در رشد جسمانی، عاطفی و تكامل معنوی اش تاثیر بسزا دارد. به ویژه در نخستین روزهای زندگی كه نوزاد، به خاطربیگانگی با محیط جدید و ضعف و ناتوانی، به مراقبت و توجه افزونتر نیازمنداست.
محبت داروی شفابخش دردها، تسكین دهنده قلبهاست و بهترین راه حل مشكلات و ناسازگاری های تربیتی است. حبت بجا، در هر مكان و زمان و در هر مقطع و سن، وسیله های كارآمد و مؤثر است. همه گان، در هر سن و موقعیت، به عاطفه و محبت نیازمندند؛ اما كودكان،نوجوانان و جوانان بیش از دیگران تشنه جام زلال محبتند
حكیمه خواهر امام رضا (علیه السلام) گفته است: وقتی زمان وضع حمل خیزران، مادر حضرت جواد (علیه السلام)، رسید، حضرت رضا (علیه السلام) مرا صدا زد و فرمود: هنگام وضع حمل، پیش او حاضر باش و همراه او و قابله درون اتاق برو. آنگاه حضرت چراغی در اتاق گذاشت و در آن را بست. هنگام وضع حمل خیزران چراغ خاموش شد و او ناراحت گردید. در این وضیعت بودیم كه حضرت جواد (علیه السلام) به دنیا آمد در حالی كه بر روی او چیز نازكی مانند پارچه بود، نورشتمام اتاق را روشن كرد و ما به آن نگاه میكردیم. آنگاه او را در آغوش گرفتم و آن پرده را از او جدا كردم. در این هنگام امام رضا (علیه السلام) آمد، در اتاق را باز كرد، جواد (علیه السلام) را گرفت، در گهواره گذاشت و به من فرمود: «یا حكیمه الزمی مهده»؛ حكیمه مراقب گهوارهاش باش …
صحبت با كودك
قدرت درك كودك اندك است و توان فهم معانی كلمات را ندارد. در عین حال سخن گفتن با او نشانه توجه والدین به اوست. كودك این توجه را نوعی اظهار محبت و ابراز عاطفه می داند و با تمام ضعف و نقصان، گاه با لبخند و زمانی با حركات دست و پا به آن پاسخ میدهد. علاوه بر این، مشاهده چگونه سخن گفتن والدین، به ویژه حركات لب، زمینه مساعدی برای آموزش سخن گفتن كودك پدید میآورد.
كلیم بن عمران می گوید: به امام رضا (علیه السلام) گفتم: از خدا بخواه به توفرزندی دهد. حضرت فرمود: من صاحب یك فرزند می شوم و او وارثم خواهد شد.
هنگامی كه امام جواد (علیه السلام) به دنیا آمد، حضرت رضا(علیه السلام) به اصحابش فرمود: فرزندی به دنیا آمد كه شبیه موسی بن عمران شكافنده دریاست و مانند عیسی بن مریم مادرش پاك و مطهر است. راوی در ادامه می گوید: و كان طول لیلته یناغیه فی مهده؛ حضرت در تمام طول شب با او صحبت می كرد.
محبت امام رضا(ع) و تربیت فرزند
محبت داروی شفابخش دردها، تسكین دهنده قلبهاست و بهترین راه حل مشكلات و ناسازگاریه ای تربیتی است.محبت بجا، در هر مكان و زمان و در هر مقطع و سن، وسیله های كارآمد و مؤثر است. همه گان، در هر سن و موقعیت، به عاطفه و محبت نیازمندند؛ اما كودكان،نوجوانان و جوانان بیش از دیگران تشنه جام زلال محبتند.
رفتار نابجا وناقصشان را محبت اصلاح می كند و ناسازگاری و پرخاشگری نابجایشان را داروی محبت از میان می برد. آری، با محبت می توان بسیاری از گره ها را گشود و راههای ناهموار را هموار كرد. امام رضا (علیه السلام) از این شیوه مؤثر تربیتی به شكلهای گوناگون بهره می گرفت. گاهی اوج محبت خود را در قالب جمله زیبای «بابی انت و امی» (پدر و مادرم به فدایت) نشان می داد و زمانی او را در آغوش می گرفت، به سینه خود می فشرد و می بوسید.
اباصلت می گوید: هنگامی كه جواد (علیه السلام) بربستر شهادت پدر وارد شد، حضرت رضا(علیه السلام) از بستر برخاست، به سوی او رفت، دست برگردنش انداخت، او را به سینه فشرد، میان دو چشمش را بوسید و با او سخن گفت… محبت كلید حل بسیاری از مشكلات تربیتی است. گاهی والدین در مقابل اصرارزیاد كودكان بر خواستهای غیر معقول یا غیر ممكن، رفتاری تند و نامناسب ابراز می كنند؛ ولی حتی در چنین موقعیتی رفتار محبت آمیز مناسبتر و مؤثرتراست.
امیة بن علی نقل میكند: در سالی كه امام رضا(علیه السلام) حج به جای آورد و سپس به خراسان رفت، من در مكه همراه امام(علیه السلام) بودم و امام جواد(علیه السلام) نیز همراهش بود. امام(علیه السلام) با خانه كعبه وداع كرد. وقتی طوافش تمام شد، به طرف مقام[ابراهیم] رفت و در آنجا نماز گزارد. جواد(علیه السلام) كه خردسال بود، بر دوش موفق(غلام حضرت) طواف داده می شد.
حضرت رضا (علیه السلام) همواره از فرزند بزرگوارش محمد با كنیه [كه نزد عرب علامت بزرگداشت و احتراماست] نام می برد و می فرمود: ابوجعفر به من چنین نوشت و من به ابوجعفر چنین نوشتم. با آنكه امام جواد (علیه السلام) در مدینه به سر می برد و كودكی بیش نبود، حضرت رضا(علیه السلام) وی را بسیار احترام میكرد و نامه هایی كه از حضرت جواد به وی می رسید،با كمال بلاغت و نیكویی پاسخ می داد …
امام جواد(علیه السلام) به طرف حجر [اسماعیل] رفت، در آنجا نشست و این امر مدتی طول كشید. موفق به او گفت: جانم به فدایت باد، برخیز. او فرمود: برنمی خیزم تا وقتی كه خدابخواهد و در چهره اش غم نمایان شد. موفق خدمت امام رضا(علیه السلام) آمد و گفت: جانم به فدایت باد، امام جواد(علیه السلام) در حجر نشسته، برنمی خیزد. امام رضا(علیه السلام) به طرف جواد(علیه السلام) آمد و فرمود: برخیز، ای حبیب من. جواد(علیه السلام) فرمود: چگونه برخیزم، درحالی كه شما با كعبه چنان وداع می كنید كه گویا هرگز به سویش بازنمی گردید! [برای بار سوم] امام رضا (علیه السلام) فرمود: برخیز، ای حبیب من. جواد (علیه السلام) برخاست.
از این حدیث شریف در می یابیم كه امام رضا (علیه السلام) در مقابل اصرار جواد (علیه السلام) هرگز به او تندی نكرد؛ بلكه با جملات محبت آمیزی چون «قم یا حبیبی» و با صبر و حوصله فرزند خردسالش را قانع كرد.
احترام
بیشك هر انسانی در هر مقطع سنی، با توجه به برداشتی كه از ارزش و منزلت خویش دارد، برای خود احترام و شخصیت قایل است. هر انسانی خود را دوست دارد و دوست دارد كه مورد احترام دیگران واقع شود. كودك و نوجوان نیز هر چند به رشد اجتماعی و عقلانی كافی نرسیده است؛ اما برای خود احترام قایل است.
بدین جهت رفتار احترام آمیز والدین و مربیان نقش مؤثری در تربیت و رشداو دارد. امام رضا (علیه السلام) برای جواد (علیه السلام) احترام بسیار قایل بودند و از این شیوه مؤثر در تربیت فرزند بسیار بهره میبرد.
محمد بن ابی عباد، كه به تصویب فضل بن سهل امور نگارش حضرت رضا(علیه السلام) را به عهده گرفته بود، می گوید: حضرت رضا(علیه السلام)همواره از فرزند بزرگوارش محمد با كنیه [كه نزد عرب علامت بزرگداشت و احتراماست] نام می برد و می فرمود: ابوجعفر به من چنین نوشت و من به ابوجعفر چنین نوشتم. با آنكه امام جواد (علیه السلام) در مدینه به سر می برد و كودكی بیش نبود، حضرت رضا (علیه السلام) وی را بسیار احترام می كرد و نامه هایی كه از حضرت جواد به وی می رسید،با كمال بلاغت و نیكویی پاسخ می داد …
