واژه «شَقِيّ» از ریشه «شَقِيَ – يَشْقَى – شَقَاءً» است و در لغت عرب، مقابل «سَعِيد» (خوشبخت) قرار دارد.
معنای لغوی
لغویان برای «شقی» چند معنا ذکر کردهاند:
۱. بدبخت و محروم از خیر
ابن فارس در مقاییس اللغة میگوید:
الشين والقاف والحرف المعتل أصلٌ يدل على عسرٍ وعناء.
«این ریشه بر سختی، رنج و مشقت دلالت دارد.»
بنابراین، شقاوت در اصل به معنای گرفتار شدن در سختی و محرومیت است.
۲. کسی که به سبب کردار خود مستحق عذاب شده است
راغب اصفهانی در مفردات ألفاظ القرآن میگوید:
الشقاوة خلاف السعادة، وهي حالة تحصل للإنسان بسبب ما يقتضي العذاب.
ترجمه: «شقاوت، مقابل سعادت است و حالتی است که بر اثر اعمالی که موجب عذاب میشود، برای انسان پدید میآید.»
یعنی شقی صرفاً بدبختِ ظاهری نیست، بلکه کسی است که به سبب اعمال خود، سرانجامی شوم پیدا کرده است.
۳. بدبختترین انسان
ابن منظور در لسان العرب مینویسد:
الشقي ضد السعيد.
یعنی:
«شقی، ضد سعید (خوشبخت) است.»
اما در مورد اینکه شقی ترین مردم چه کسی است
پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله می فرماید :
إِنَّ أَشْقَى اَلْأَشْقِيَاءِ مَنِ اِجْتَمَعَ عَلَيْهِ فَقْرُ اَلدُّنْيَا وَ عَذَابُ اَلْآخِرَةِ.
شقی ترین اشقیاء کسی است که فقر دنیا و عذاب اخرت در او جمع شود
یعنی کسی در دنیا فقیر است و در اخرت جایگاهش دوزخ باشد
شهاب الأخبار ج۱ ص۳۷۱
امیرمومنان علی علیه السلام در پاسخ این سوال که چه کسی شقی ترین خلق است ؟
فرمودند :
من باع دينه بدنيا غيره
کسی که دینش را به دنیای دیگری بفروشد
یعنی برای اینکه شخص دیگری دنیایش آباد شود او دنیش را از دست بدهد
الأمالي ج : 1 ص : 478 نویسنده : الشيخ الصدوق
در مورد اینکه چه کسی مصداق شقی ترین مردم در تاریخ بشریت است ، پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله روایت مشهوری دارند که به امیرالمومنین علیه السلام می فرمایند
يَا عَلِيُّ، أَشْقَى الْأَوَّلِينَ عَاقِرُ النَّاقَةِ، وَأَشْقَى الْآخِرِينَ قَاتِلُكَ.
بدبختترینِ پیشینیان، پیکننده ناقه [حضرت صالح] است و بدبختترینِ آیندگان، قاتل تو است.»
مضمون این حدیث در بسیاری از مجامع روایی شیعی امده است که می توان به خطبه شعبانیه حضرت رسول صلی الله علیه و اله که در فضائل امیرالمومنین علیه السلام ، تالیف ابن عقده، ص ۱۳۳؛ و عیون اخبار الرضا(ع)، ج۱، ص۲۹۵ آمده است اشاره کرد
در انتهای این خطبه پیامبر خدا صلی الله علیه و اله به گریه می افتند و امیرالمومنین علیه السلام سبب گریه ایشان را می پرسند
پیامبر صلی الله علیه و اله فرمودند :
«ای علی! بر این میگریم که حرمت تو را در این ماه می شکنند. گویا می بینم تو در حال نماز برای پروردگار خویشی، که نگونبختترینِ اوّلین و آخرین، همو که برادر پی کننده ناقه قوم ثمود است، برمی خیزد و بر فرق سرت ضربتی می زند و محاسنت، از خون سرت رنگین می شود.»
اما این حدیث در منابع اهل تسنن نیزتوسط احمد بن حنبل، طبرانی، حاکم، ابن سعد، ابن عساکر و دیگران از طریق خودشان نقل کردهاند
و از مجموع طرق، بسیاری از محدثان آن را صحیح یا حسن دانستهاند.
اما اینکه چرا پی کننده ناقه صالح و ابن ملجم مرادی به عنوان شقی ترین اولین و اخرین معرفی شده اند با توجه به مطالبی که بیان شد شاید بتوان گفت :
در مورد پی کننده ناقه صالح خداوند در قران می فرماید
پس از آنکه ناقه را پی کردند، حضرت صالح (علیه السلام) به آنان فرمود:
﴿فَعَقَرُوا النَّاقَةَ فَقَالَ تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ﴾
«پس ناقه را پی کردند. [صالح] گفت: سه روز در خانههایتان بهرهمند شوید؛ این وعدهای است که دروغ نخواهد بود.»
(هود: ۶۵)
یعنی پس از این جنایت که مستوجب عذاب قیامت و دوزخ شدند در دنیا نیز بهره ای نبردند و خداوند سه روز بیشتر به انها مهلت نداد
و در مورد ابن ملجم مرادی هم می دانیم که پس از ان جنایت هولناک و ترور مولای متقیان و نفس پیامبر صلوات الله علیهما دستگیر شد و پس از چند روز به سزای عملش رسید و از دنیا بهره ای نبرد و بدبخترین مردم لقب گرفت زیرا از دنیا بهرمند نشد و به عذاب هولناک قیامت مبتلا شد
