90 «إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثاقٌ أَوْ جاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَ لَوْ شاءَ اللّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقاتَلُوكُمْ فَإِنِاعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ وَ أَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً»
ترجمه :
90. مگر كسانى كه واصل شوند به قومى كه ميانه شما و آن قوم عهد و ميثاقى بسته شده ، يا كسانى كه از كفار شرفياب حضور شما شدند و قلب آنها منصرف است از اينكه با شما مقاتله كنند و نه با مشركين ؛ يعنى نه با شما باشند و نه بر شما و اگر بر فرض ، مشيت حق تعلق گرفت كه با شما مقاتله كنند و بخواهند بر شما تسلطى پيدا كنند با آنها مقاتله كنيد ، پس اگر كنار رفتند و دست از مقاتله با شما برداشتند و با شما به مسالمت حاضر شدند پس ديگرحق نداريد كه متعرض آنها شويد ، خداوند سبيلى[1] از براى شما بر آنها قرار نداده .
[ اقسام كفار ]
اين آيه شريفه و آيه قبل و آيه بعد ، كفار را چند قسم فرموده و چند دسته كرده:
قسم اول:
مشركين و كفارى كه با شما در مقام مقاتله هستند و منافقينى كه به آنها پيوستند و در مقاتله با شما شركت كردند واجب است كه با آنها مقاتله كنيد كه موضوع جهاد و دفاع از شرّ آنهاست ، مگر اينكه بيايند و به شرف اسلام مشرف شوند كه مفاد آيه قبل است.
قسم دوم:
كفارى كه با شما عهد و ميثاق بستند كه با شما مقاتله نكنند مطلقاً يا تا مدتى ؛ و منافقينى كه به آنها واصل شدند و در مقام مقاتله با شما نيستند متعرض آنها نشويد ، مگر آنكه عهد خود را بشكنند و در مقام مقاتله بر آيند ، با آنها مقاتله كنيد.
قسم سوم:
كفار و منافقينى كه ملحق به كفار شدند ، اگر آمدند و قلباً با شما ، نه از روى حيله و تزوير قرارداد كردند كه نه با شما باشند و نه بر شما باشند ، آنها را هم ترك مقاتله كنيد و متعرض آنها نشويد.
قسم چهارم:
اگر همين ها به مقتضى مشيت الهى خواستند مسلط بر شما شوند به اينكه خواستند شما را از بين ببرند با آنها مقاتله كنيد البته.
قسم پنجم:
اگر اعتزال كردند و كنار رفتند و در مقام مقاتله با شما نيستند و با شما به مسالمت رفتار كردند حق نداريد متعرض آنها شويد .
پس از اين بيان در شرح آيه شريفه بپردازيم:
«إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثاقٌ» « الاّ » استثنا از جمله آيه قبل است كه فرمود: «فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ» ، مگر اين طايفه از كفار كه ملحق شدند به كفارى كه با شما عهد و ميثاق بستهاند كه هيچ كدام از شما و آنها متعرض يكديگر نباشيد ، اينهايى كه ملحق به آنها شدند حكم آنها را دارند كأنّه داخل در پيمان شدند.
«أَوْ جاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ» « حصر » به معنى منع و اطرافگيرى است و از اين باب است حصار شهر و شبهه محصوره. « صدور » جمع صدر به معنى قلب است ؛ يعنى آمدند نزد پيغمبر صلىاللهعليهوآله و متعهد شدند كه نه با شما مقاتله كنند و نه با كفار كه هم كيش آنها هستند ؛ يعنى نه با شما باشند و نه بر شما باشند، اين جمله عطف است بر جمله قبل كه جزو مستثناست ؛ يعنى اينها را هم ترك مقاتله كنيد.
[ هر كارى به مشيت الهى است ]
«وَ لَوْ شاءَ اللّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقاتَلُوكُمْ» « لَوْ » امتناعيه است و قضيه فرضيه و معنى « مشيت الهى » نه تشريعيه است ، بلكه تكوينيه است از باب اينكه هيچ امرى در عالم ، صورتِ تحقق پيدا نمىكند تا مشيت حق تعلق نگيرد ؛ «ماقَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوها قائِمَةً عَلى أُصُولِها فَبِإِذْنِ اللّهِ»[2]، و اين منافات با اختيار ندارد ، بلكه عين اختيار است . مرحوم سبزوارى رحمهالله مىگويد : « و الفعل فعل اللّه و هو فعلنا » ، يعنى فعل به اختيار عبد صادر مىشود و موجب ثواب و عقاب و حسن و قبح است و خود عبد با جميع قوا و اختيار تحت مشيّت و اراده حق است و همين است معناى فرمايش حضرت رسالت صلىاللهعليهوآله به ابى عبداللّه عليهالسلام:
«اخرُج إلى العراق فإنّ اللّه شاء أن يراك قتيلاً» ، و در حق عيالاتش : «إنّ اللّه شاء أن يراهُنّ سبايا»[3].
و همين است فرمايش عليا عليّه زينب عليهاالسلام به پسر مرجانه لعنه اللّه : « هؤاء قوم كتب اللّه عليهم القتل فبرزوا إلى مضاجعهم »[4] و احتياج به دست و پا ندارد .
«فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ» و اگر از شما اعتزال نمودند ، يعنى جدا شدند و با شما مخالفت نكردند . و معناى معتزله[5] كه يك طايفه از عامه هستند به واسطه خارج شدن از مجلس حسن بصرى[6] است و در آيه شريفه از قول حضرت ابراهيم عليهالسلام«وَ أَعْتَزِلُكُمْ»و آيه بعد «فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ»[7] به همين معناست. «فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ» ؛ طرفيت با شما نكردند «وَ أَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ» ، يعنى قرارداد صلح و مسالمت با شما بستند «فَما جَعَلَ اللّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً» جان و مال آنها محفوظ و هيچگونه تعرضى نسبت به آنها حق نداريد.
[ حكمت جهاد و مورد دفاع و معاهده و جزيه و شرايط آنها ]
تنبيهان:
تنبيه اول:
ملاحظه فرماييد مفاد اين آيات شريفه را كه به صداى بلند فرياد مىزند كه تمام جنگهاى نبى صلىاللهعليهوآله با كفار دفاعى بوده ، يا كفار حمله به اسلام مىكردند ، يا با محاربين هم دست مىشدند ، يا در مقام بودند كه حمله كنند ؛ حضرت در مقام دفع آنها مجاهده مىفرمود، و اعتراضى كه يهود و نصارا به اسلام دارند كه به سرنيزه پيشرفت كرد و تمسّك نمودند به آيه شريفه «وَ قاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً»[8] بسيار واهى و افتراى محض است ، حتى اين آيه شريفه را جمله بعدش را غفلت مىكنند كه مىفرمايد: «كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً»[9].
و بالجمله ، مسئله جهاد ولو از احكام مهمّه اسلام است و در تمام شرايع قبل هم بوده ، مخصوصاً در شريعت موسى عليهالسلام و انبياى بعد از آن ، مثل داوود عليهالسلام ، سليمان عليهالسلام ، قضيه طالوت و جالوت . و حتى حضرت عيسى عليهالسلام به مقتضاى همين اناجيل رايجه[10] هر چه اصرار كرد به حواريين كه او را يارى كنند ، حتى گفت كه شما خردلى ايمان نداريد ؛ او را رها كردند ، بلكه انكار نمودند . لكن بعد از آنى كه آنها ر دعوت به اسلام مىفرمود كه بياييد معجزات و ادله و براهين واضحه را مشاهده كنيد و از هر جهت حجت را بر آنها تمام مىفرمود و آنها از روى عناد و عصبيت قبول نمىكردند و مخصوصاً در اهل كتاب قبول جزيه هم مىفرمود و آنها حاضر نمىشدند ، حكم جهاد مىآمد آن هم به شرايط مفصلى كه در كتاب جهاد عنوان دارند ؛ و اغلب جنگهاى پيغمبر صلىاللهعليهوآلهدفاعى بوده چنانچه ذكر شد.
تنبيه دوم:
اصلِ حكمتِ جهاد ، مثلِ مرضى است كه در عضوى از بدن پيدا شود و موجب سرايت به ساير اعضا گردد ، طبيب دانشمند ابتداءً در مقام معالجه برمىآيد و اگر قابل معالجه نيست آن عضو را قطع مىكند كه سرايت به ساير اعضا نكند، و انبيا اطباى روحانى هستند كه خداوند آنها را فرستاده كه معالجه امراض روحى از اخلاق رذيله و اعمال سيّئه از پيكر جامعه نمايند و اعظم امراض روحى ، شرك و كفر است و مرضى است كه سرايت به ساير اعضاى جامعه مىكند . ابتداءً وظيفه انبياست كه در مقام معالجه برآيند به دعوت به ايمان با منطق صحيح و قول ليّن [ = سخن نرم ] و براهين عقليه و اقامه معجزات و حسن اخلاق بلكه معالجه شوند ؛ و اگر عناد و عصبيت و حبّ جاه و مقام و كبر و نخوت مانع شد و از معالجه مأيوس شدند ، حتى اگر مىديدند كه در نسل آنها مؤنى پيدا مىشود باز هم خوددارى مىكردند، و اگر از اين قسمت هم نااميد مىشدند ناچار بايد اين عضو فاسد را قطع كرد تا سرايت به ساير اعضا نكند ؛ اين است فلسفه جهاد با كفار و مشركين.
----------------------------------------------------
[1] . راه تعرض ، بهانه .
[2] . آنچه از درخت خرما قطع مىكنيد و يا ايستاده بر ريشههاى آنها وا مىگذاريد ، پس به اذن خداى متعال است . سوره حشر: آيه 5.
[3] . به سمت عراق برو ، چرا كه خداوند مىخواهد تو را كشته و خانواده تو را اسير ببيند . اللهوف على قتلى اللطفوف : ص128 و بحار الأنوار : ج44 ، ص364 .
[4] . اينها مردمى هستند كه خداوند كشته شدن را براى آنان مقرر كرده و آنها به سوى قتلگاههاى خود رفتند . اللهوف على قتلى اللطفوف: ص201 و بحار الأنوار : ج45، ص116.
[5] . توضيح مختصرى درباره اين فرقه در همين تفسير ، ج1 ، ص230 آمده است .
[6] . براى آشنايى با مختصرى از شرح حال وى ر.ك : همين تفسير ، ج1 ، ص101 .
[7] . سوره مريم: آيات 48 ـ 49.
[8] . و بكشيد مشركين را بالتمام . سوره توبه: آيه 36.
[9] . چنانچه آنها شما را مىكشند بالتمام . همان .
[10] . انجيلهاى متداول و در دسترس .
آیه ٩٠ « إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثاقٌ أَوْ ... »
- بازدید: 2310