21 «إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ»
ترجمه:
21. به تحقيق كسانى كه كافر به آيات الهى مىشوند و انبياى خدا را ناروا مىكشند و آمرين به عدل و داد را مىكشند، پس بشارت به آنها بده به عذاب دردناك.
تفسير:
در اين آيه شريفه چند جمله بايد متذكر شويم:
[جملات محورى آيه در اخبار وارده]
جمله اُولى:
ذكر اخبار وارده در اين مورد. در برهان از سليم بن قيس[1] از اميرالمؤنين عليهالسلام روايت كرده فرمود به معاويه:
«يا معاوية، إنّا أهلُ [بيتٍ] اختار اللّه لنا الآخرة على الدنيا، ولم يرض لنا بالدنيا ثواباً. يا معاوية، إنّ نبيّ اللّه زكريّا قد نشّر بالمناشير، ويحيى بن زكريّا قتله قومه وهو يدعوهم إلى اللّه، إنّ أولياء الشيطان قد حاربوا أولياء الرحمن»[2]. پس از آن تلاوت فرمود اين آيه را.
و در مجمع البيان از عبيدة بن جراح از پيغمبر صلىاللهعليهوآله روايت مىكند كه سؤل شد از آن حضرت كه كدام دسته مردم عذاب آنها اشدّ است؟ فرمود:
«رجل قتل نبيّاً أو رجلاً أمر بالمعروف، أو نهى عن منكر»[3]. سپس قرائت فرمود اين آيه را.
و از كافى از ابى عبد اللّه عليهالسلام از پيغمبر صلىاللهعليهوآله روايت مىكند كه خدا فرمود:
«ويل للّذين يختلون الدنيا بالدين، وويل للّذين يقتلون الّذين يأمرون بالقسط من الناس، وويل للّذين يسير المؤن فيهم بالتقيّة...»الخبر[4].
[در دفع اشكالات متوهم بر اين آيه]
جمله ثانيه:
سؤل:
كسانى كه انبيا را كشتند ، در زمان پيغمبر اكرم صلىاللهعليهوآله نبودند كه پيغمبر بشارت عذاب اليم به آنها بدهد.
جواب:
اولاً، در مقام خود گفتهايم كه فاعل فعل از حيث عقوبت و عذاب به مقتضاى برهان عقل و نصّ آيات و اخبار سه قسم است: فاعل بالمباشرة و فاعل بالتسبيب و فاعل بالرضا، و كسانى كه در زمان نبىّ صلىاللهعليهوآله بودند از يهود و نصارا و مشركين راضى بودند به فعال سالفين و سابقين: «والراضي بفعل قومٍ كالداخل فيهم»[5].
و از همين باب است كه حضرت بقيّة اللّه پس از ظهور انتقام از قتله [ = قاتلان ] ابى عبداللّه عليهالسلام و ساير آباى كرامش مىكشد از كسانى كه در آن زمان هستند.
و ثانيا، در آيه شريفه ذكر انبيا و آمرين بالقسط از باب مثال است و آيه شريفه شامل مىشود هر كسى را كه در راه دين كشته مىشود از ائمه طاهرين و علماى شيعه و اصحاب ائمّه و ساير داعين إلى الحق، به واسطه وحدت ملاك و مناط و مفهوم موافقت و فحوا و اولويت قطعيه نسبت به بعض موارد.
و ثالثا، مانعى ندارد پيغمبر خبر دهد كه اسلاف شما را كه مرتكب يك همچه معصيت بزرگ شدهاند گرفتار همچه عذابى خواهند شد و اين يك نوع تهديد است، چنانچه اغلب قضاياى سالفين ذكرش در قرآن براى تنبيه و تهديد و عبرت لاحقين است.
جمله ثالثه:
اينكه در اين آيه سه وصف بيان كرده: كفر به آيات اللّه، قتل انبيا، قتل آمرين بالقسط. و اينها لازم نيست هر سه خصوصيت جمع شود تا مورد عذاب اليم گردد، بلكه هر يك از آنها كافى است. كافر ولو قاتل نباشد مورد عذاب اليم خواهد بود، چنانچه قاتلِ انبيا و اوصيا و علما و آمرين به معروف و داعين إلى الحق ولو كافر نباشند مورد آيه هستند، البتّه به تفاوت مراتب اَلِيم و اَلْيَم.
جمله رابعه:
اشكال:
موضوع امر به معروف و نهى از منكر يكى از شرايط آن اين است كه خوف ضرر بر آمر و ناهى نباشد كه اگر خوف باشد واجب نيست، بلكه حرام است، چه رسد به خوف قتل.
جواب:
اولاً، معلوم نيست كه آمر به معروف و ناهى از منكر خوف داشته باشند ، و احتمال تأثير هم مىدادند سپس گرفتار قتل شدند.
و ثانياً، اين شرط در همه جا نيست، بلكه در موضوع حفظ بيضه اسلام و احتمال زوال دين واجب است، ولو منجر به قتل شود، مثل موضوع جهاد و دفاع از تهاجم كفر.
و ثالثاً، ممكن است مورد آيه اين باشد كه آمرين به قسط براى جلوگيرى از قتل انبيا بوده كه حفظ نبىّ واجب است، ولو به كشته شدن و عمل اصحاب امام حسين عليه و عليهم السلام از همين باب بوده كه براى حفظ امام جانبازى مىكردند، و الاّ لشكر كربلا با آنها كارى نداشتند اگر دست از يارى ابى عبداللّه عليهالسلامبرمىداشتند.
جمله خامسه:
سؤل:
بشارت عبارت از وعده ثواب است مقابل انذار كه توعيد بر عذاب است، و اينجا مناسب اين بود كه بفرمايد : «فانذرِهم بعذابٍ أليم».
جواب:
اين بشارت از باب استعاره است قريب به سرزنش و به قول عوام سركوفت، چنانچه شما اگر كسى را ديديد عمل قبيحى و حرامى از او سرزد و دچار نكبتش شد به او مىگويى چشمت روشن ، ديدى چه شد! نه به معنى حقيقى بشارت باشد و اين بشارت از هزار انذار تهديدش بيشتر و توعيدش شديدتر و تخويفش زيادتر است.
--------------------------------------------------------------
[1] . سُلَيم بن قيس هلالى: از اصحاب خاص اميرالمؤمنين و امام حسن و امام حسين و امام سجاد عليهمالسلام بوده و محضر امام باقر عليهالسلام را هم درك كرده است. وى تقريبا دو سال قبل از هجرت در حوالى كوفه به دنيا آمد و در زمان حكومت عمر به مدينه رفت و پس از بررسى دقيق، حقانيت امام على عليهالسلام را دريافت و به ايشان و يارانش پيوست و احاديث امام و رويدادهاى آن زمان را ثبت كرد. وى در تمام دوران و جنگهاى حكومت امام على عليهالسلامحضور داشته و جزو ياران نزديك ايشان بود. در عين حال تمام اتفاقات آن دوران و نيز سالهاى بعد را در كتابش ثبت مىكرد. سليم از قديمىترين علماى شيعه و بزرگان اصحاب ائمه و مورد وثوق و اطمينان ايشان بوده و كتاب وى نيز به عنوان اولين كتاب حديثى و تاريخى شيعه مىباشد . گويند كه حجاج بن يوسف در تعقيب او بود و او فرار كرد و به فردى به نام ابان بن ابى عياش پناه برد و در هنگام مرگ، كتاب خود را به او سپرد. وى در سال 78 هجرى يا در حدود سال 90 هجرى از دنيا رفت. اسرار آل محمد: ص17.
[2] . اى معاويه! خداوند متعال براى ما اهل بيت آخرت را بر دنيا برگزيده و پاداش ما را به دنيا رضايت نداده است. اى معاويه! همانا زكريا، آن پيامبر خدا با ارّه قطعه قطعه شد و يحيى بن زكريا در حالى كه مردم را به سمت خدا فرا مىخواند، قومش او را كشتند. دوستان شيطان با دوستان خدا در جنگ و جدال هستند. كتاب سليم بن قيس: ص181 و تفسير البرهان: ج2، ص16، ح1.
[3] . فردى كه پيامبر يا كسى را كه امر به معروف و نهى از منكر مىكند، بكشد. مجمع البيان: ج2، ص720 و التبيان: ج2، ص422.
[4] . واى بر كسانى كه با دين به دنيا خيانت مىكنند با دين به دنبال دنيا باشند و واى بر كسانى كه مردمى را كه به عدالت امر مىكنند، مىكشند و واى بر كسانى كه فرد مؤمن با حالت تقيه در بين آنان زندگى مىكند. كافى: ج2، ص299، ح1 و بحار الأنوار: ج70، ص85، ح49
[5] . كسى كه به عمل عدهاى راضى باشند، همانند يكى از آنان است. نهج البلاغة: ص960 ، ح 154 و بحار الأنوار: ج97، ص96، ح7.
آیه ٢١ « إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ... »
- بازدید: 2967