258 «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِى حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِى رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللّهُ الْمُلْكَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّىَ الَّذِى يُحْيِي وَيُمِيتُ قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللّهَ يَأْتِى بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِى كَفَرَ وَاللّهُ لا يَهْدِى الْقَوْمَ الظّالِمِينَ»
ترجمه[1]:
تفسير:
«أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِى حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِى رَبِّهِ» «أَ لَمْ تَرَ» به معنى «أَلَم تَعْلَم» و چون علم نبى صلى الله عليه و آله به ما كان و ما يكون تعلق گرفته مى دانست قضيّه ابراهيم را، بلكه مكرر متذكر شده ايم كه پيغمبر صلى الله عليه و آله و آل او مظهر تامّ اتمّ جميع صفات الهى هستند ؛ سميع، بصير، حاضر، ناظر، محيط به جميع گذشته و آينده هستند؛ مى ديد[ ند ] قضاياى ابراهيم عليه السلام را.
[در احوال نمرود و كشمكش فكرى ميان او و ابراهيم عليه السلام]
و مراد از «الّذِى» نمرود است كه اول پادشاهان است و در لسان عجم كيومرث است و تمام قسمت معموره زمين[2] تحت سلطنت او بود و پدرش كنعان بود و چهارصد سال به حال جوانى عمر كرد و اول كسى بود كه دعوى ربوبيت كرد و بتها را هم خدا مى دانست و در زمان او ابراهيم مبعوث به رسالت شد و او را دعوت فرمود به خداى متعال، او مطالبه دليل كرد از ابراهيم بر ربوبيت خدا و معنىِ «حَاجَّ» مطالبه حجت است و كلمه «فِى رَبِّهِ»، يعنى «فى اثبات وجود ربه».
«أَنْ آتاهُ اللّهُ الْمُلْكَ» كه مراد سلطنت و مال و منال و جاه است و تمام نفوس در تحت فرمان او بودند و اولين از جبابره و سلاطين كيانى است.
«إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ»؛ زمانى كه ابراهيم در مقام اقامه حجت و بيان دليل بر اثبات صانع برآمد فرمود:
«رَبِّىَ الَّذِى يُحْيِى وَ يُمِيتُ» «احياء» و «اماته» از افعال مختصه حضرت بارى است، مثل خلق و رزق و صحت و مرض و غنا و فقر و عزت و ذلت و نحو اينها.
و مراد از «احياء» افاضه روح است در بدن و از «اماته» قبض و اخذ و اخراج روح است از بدن، [ولى] نمرود گمانش اين بود كه احيا [اين است كه] ، آدمِ زنده كه محكوم به قتل است ، او را نكشند و اماته اين است كه غيرِ محكوم به قتل او را بكشند، لذا اين عمل را انجام داد و در جواب ابراهيم «قالَ أَنَا أُحْيِى وَ أُمِيتُ»[ گفت ] ، غافل از اينكه احيا و اماته، بدنِ بى روحى را روح دهند و با روحى را ، روحش را ، بدون اسباب اخذ كنند، و چون اين كلام از نمرود ، جاهلانه [و مغالطه] و كاشف از بى شعورى و بى ادراكى او بود، حضرت ابراهيم عليه السلام دليل ديگرى روشن تر و واضح تر بر او اقامه فرمود:
«قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللّهَ يَأْتِى بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ»، چون [در] حركتِ زمين حركتِ وضعى او، كه دور خود مىچرخد، خورشيد از طرف مشرق ظاهر مى شود، و اگر نمرود قدرت دارى ، زمين را برگردان تا خورشيد از طرف مغرب ظاهر گردد.
[اشكال:]
نمرود را مى رسيد كه همين تقاضا را از ابراهيم عليه السلام كند كه خداى تو شمس را از مغرب ظاهر نمايد.
[جواب:]
اولاً، نمرود مدرسه نرفته بود و شعور و ادراك اين مناقشات را نداشت. و ثانيا، اگر تقاضا مى كرد خداوند از باب معجزه به دست ابراهيم قادر بود بر آن و رسوايى نمرود بر همه ظاهر و هويدا مى شد، نمرود ترسيد كه اگر بگويد و ابراهيم عليه السلام عملى نمايد، ديگر براى او چيزى نمى ماند، چنانچه خداوند بر يوشع بن نون عليه السلام و بر حضرت امير عليه السلام خورشيد را برگردانيد. و ثالثا، نمرود را از بيان ابراهيم يقين حاصل شد، لكن زير بار نرفت و لذا در مقام كشتن خداى ابراهيم برآمد و آن تخت و كركس ها را به طرف بالا برد و تير رها كرد كه به خداى ابراهيم اصابت كند. «فَبُهِتَ الَّذِى كَفَرَ» «بُهت» به معنى حيرت است كه نتواند جواب بگويد و نتواند انكار كند و اين «بهت» غير از بهتان است كه كسى دروغى به كسى ببندد كه مسلّما از غيبت اشدّ است ؛ زيرا هم مضارّ غيبت را دارد و هم مضارّ كذب و هم تأثير در قلب مغتاب [= غيبت كننده] بيشتر مى كند، زيرا غيبت ولو انسان را متأثّر مى كند، لكن پيش خود، خود را ملامت مى كند كه چرا كردم تا مردم عقب سرم بگويند. و امّا بهتان بسيار او را متألّم مى كند، زيرا نكرده به او افترا ببندند.
«وَ اللّهُ لا يَهْدِى الْقَوْمَ الظّالِمِينَ» به آن مراتب هدايت كه موجب ايصال شود، و امّا هدايت كه ارائه طريق باشد به اعطاى عقل و ارسال رسل و اقامه حجج و نحو اينها بر تمام يكسان است ؛ «وَ أَمّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى»[3]، «إِنّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمّا شاكِراً وَ إِمّا كَفُوراً»[4].
------------------------------------------------------
[1] . آيا از [حال] آن كس كه چون خدا به او پادشاهى داده بود [و بدان مى نازيد، و] با ابراهيم درباره پروردگارش محاجّه [مى]كرد، خبر نيافتى؟ آنگاه كه ابراهيم گفت: «پروردگار من همان كسى است كه زنده مى كند و مى ميراند.» گفت: «من [هم] زنده مى كنم و[هم] مى ميرانم.» ابراهيم گفت: «خدا[ى من] خورشيد را از خاور برمى آورد، تو آن را از باختر برآور.» پس آن كس كه كفر ورزيده بود مبهوت ماند. و خداوند قوم ستمكار را هدايت نمى كند.
[2] . يعنى تمام بخشِ آبادِ زمين.
[3] . و اما ثمود قوم صالح، پس ما هدايت كرديم آنها را، پس خود آنها اختيار كردند كورى را بر هدايت. سوره فصّلت: آيه 17.
[4] . محققا ما هدايت كرديم انسان را به راه حق و صراط مستقيم، يا آنكه شاكر مى شود، يا كفران مى كند. سوره انسان: آيه 3.
آیه ٢٥٨ « أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِى حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِى رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللّه ... »
- بازدید: 1967