واژه «معروف» از ريشه «عرف» به معناى كار خوب و پسنديده است، و خداپرستان از آن «پسنديده نزد خدا» را اراده مى كنند. «منكر» نيز از ماده «نكر» و معناى آن برخلاف معناى معروف بوده، در عرف دين داران، به معناى كارى است كه خداوند از آن راضى نباشد. بدين ترتيب، امر به معروف يعنى دستور دادن به كارهاى خير، و نهى از منكر يعنى بازداشتن از كارهاى زشت و ناپسند. اين دو عمل با توجه به شرايط و مقتضيات زمان و مكان و سن اشخاص، با روشهاى گوناگونى صورت مى گيرد. اين روشها را مى توان مصاديق امر به معروف و نهى از منكر ناميد.
گستره معناى امر به معروف و نهى از منكر
امر به معروف و نهى از منكر، يكى از مهم ترين واجبات و تكاليف شرعى است كه روايات درباره اهميت آن چنين مى فرمايند:
فريضة عظيمة بها تقام الفرائض؛ (1) تكليفى بزرگ كه همه فرايض و واجبات به واسطه آن برپا داشته مى شوند.
يا اتم الفرائض و اءشرفها و اءفضلها؛ (2) [امر به معروف و نهى از منكر] كامل ترين و والاترين واجبات و تكاليف است.
اما براى شناخت جايگاه اين دو فريضه، لازم است گستره آنها را بشناسيم.
مراتب امر به معروف و نهى از منكر از تعليم جاهل آغاز مى شود و تا جهاد ادامه مى يابد. بنابراين نخستين مرتبه امر به معروف و نهى از منكر، آموزش واجبات شرعى به كسانى است كه از آنها ناآگاه اند. اين مطلب كه در زبان روايات، از آن به تعليم جاهل تعبير شده است، بيش تر به آموزش احكام و تكاليف شرعى براى نوجوانان باز مى گردد. البته همان طور كه تعليم واجبات و وادار كردن مردم به انجام آنها واجب است، تكاليف مستحبى نيز وجود دارند كه امر به آنها، مستحب است.
پس از تعليم جاهل، بايد كسانى را به معروف امر كرد كه از حكم و تكليف شرعى ناآگاه نيستند، ولى تكليف خود را انجام نداده يا مرتكب عمل منكرى شده اند. در اين باره لازم است آنان را از وظيفه شان آگاه ساخت:
انما يؤ مر بالمعروف و ينهى عن المنكر مؤمن فيتعظ اءو جاهل فيتعلم؛ (3)
گاهى مؤمنى امر به معروف و نهى از منكر مى شود و بدين ترتيب موعظه شده، آن را مى پذيرد؛ گاهى نيز جاهل است و نمى داند، و به اين شيوه مى آموزد.
در اين مرحله، شرط تاءثير امر به معروف مطرح مى شود. البته گاه در جامعه فضايى حاكم است كه احكام شرعى ارزش اجتماعى بالايى دارند و ترك آنها گناهى بزرگ محسوب شده و ضد ارزش به شمار مى آيد. در اين شرايط، تارك الصلاة ناميدن يك فرد براى او از هر ناسزايى بدتر است. در چنين وضعيتى، نهى از منكر تاءثير خوبى بر جا مى گذارد. احكامى كه در رساله هاى عمليه براى امر به معروف ذكر شده، بيشتر ناظر به اين مرحله است. اما گاه فضاى فرهنگى حاكم بر جامعه اين گونه نيست و انجام تكليف واجب، ارزش، و ترك آن، ضد ارزش تلقى نمى شود و گناهكاران هيچ شرم و حيايى از ارتكاب گناه و معصيت به خود راه نمى دهند. تا آنجا كه با جسارت به گناه اقرار مى كنند و اگر به آنها گفته شود كه براى اجراى احكام، زحتمهاى زيادى كشيده شده، آشكارا خواهند گفت كه ما اسلام را نمى خواهيم. در چنين فضاى فرهنگى اى تظاهر به مخالفت با اسلام، زشتى خود را از دست داده است.
شرايط حاكم بر جامعه عصر امام حسين عليه السلام نيز اين گونه بود: احكام قطعى اسلام ترك شود؛ حدود الاهى تعطيل شده بود و كسى كه از سوى معاويه كانديداى خلافت بر مسلمانان شده بود، همواره شراب مى خورد و به اين كار تظاهر مى كرد. او سگ باز و ميمون باز بود، و همه مردم از اين ويژگى او آگاه بودند. (4) در چنين اوضاعى احكام اسلامى، يكى پس از ديگرى انكار مى شد و براى اندك مخالفتى با حكومت، به آسانى خون مسلمانان بر زمين مى ريخت. نهى از منكر و موعظه نيز سودى نداشت؛ از همين روى بود كه امام حسين عليه السلام فرمود:
فعلى الا سلام السلام اذ قد بليت الامة براع مثل يزيد؛ (5) وقتى كه مردم به حاكمى مثل يزيد مبتلا شوند، بايد فاتحه اسلام را خواند.
البته در اواخر دوران حكومت معاويه نيز جز ظواهر محدودى، از اسلام چيزى باقى نمانده بود، ولى وضع به گونه اى نبود كه حاكمان بتوانند به راحتى به گناه تظاهر كنند و مردم نيز خاموش بمانند.
در چنين اوضاعى كه امر به معروف و نهى از منكر بى تاءثير است و مردم با كسى كه به اين فريضه عمل مى كند، دشمنى مى ورزند يا حتى او را مى كشند(6) چه بايد كرد؟ به روايت جابر، امام باقر عليه السلام فرموده است: «در اين هنگام با آنان جهاد كنيد تا به امر خدا گردن نهند». (7) بنابراين گستره امر به معروف، از تعليم جاهل آغاز شده، تا جهاد پيش رود.
در گذشته، كتابى جداگانه به نام امر به معروف در ميان كتابهاى روايى شيعه نبود، بلكه در پايان كتاب «جهاد» بابى را به امر به معروف اختصاص مى دادند. كتاب تهذيب الاحكام طوسى چنين است: از اين روى، مى توان گفت، مفهوم امر به معروف و نهى از منكر، دو نوع كاربرد دارد: نخست كاربردى كه در رساله هاى عمليه مطرح است. اين نوع كاربرد هيچ گاه جهاد را در بر نمى گيرد؛ زيرا در اين نوع امر به معروف و نهى از منكر، بيم نداشتن از ضرر شرطى ضرورى است، در حالى كه در جهاد، اين شرط معنا ندارد و احتمال ضرر و گاهى يقين به آن وجود دارد. نوع ديگر امر به معروف، مصداق جهاد است كه در آن، احتمال، بلكه اطمينان به ضرر وجود دارد و گاهى انسان اطمينان دارد كه كشته مى شود.
نوع سوم مصداق امر به معروف، تعليم جاهل است. برخى فقها معتقدند كه بخش اول آيه يدعون إ لى الخير و ياءمرون بالمعروف،(8) كه دعوت به خير است و به تعليم جاهل باز مى گردد امر به معروف نيست. آنان بر اين باورند كه اگر كسى از تكليفى بى خبر باشد و بدين دليل آن را انجام ندهد، آموزش اين تكليف به او امر به معروف نيست، بلكه امر به معروف يادآورى تكليفى است كه كسى آن را مى داند، ولى انجام نمى دهد.
بنابراين مفهوم متعارف امر به معروف هنگامى مصداق پيدا مى كند كه حكومت اسلامى مقتدر بوده، ارزشهاى اسلامى در جامعه حاكم است. در اين زمان، مردم از انجام كار زشت و گناه خجالت مى كشند و نهى از منكر بر آنها تاءثير مى گذارد. اين نوع امر به معروف همان شرايطى را دارد كه در منابع فقهى و رساله هاى عمليه آمده است. البته اين شرايط، شامل امر به معروفى نمى شود كه به معناى جهاد است. امام خمينى قدس سره در اين باره مى فرمايد: «تقيه جايز نيست، ولو بلغ ما بلغ». در چنين مواردى بايد امر به معروف و نهى از منكر در معناى عام خود، از يك سوى، تعليم جاهل را در برمى گيرد و از سوى ديگر، تا مرحله جهاد مى رسد؛ زيرا هدف جهاد، برترى سخن خداست: لتكون كلمة الله هى العليا. منظور امام حسين عليه السلام از امر به معروف و نهى از منكر، مفهوم عام آن است، نه معناى متعارف محدود آن. عدم احتمال ضرر يكى از شرايط اين معناى امر به معروف و نهى از منكر است؛ زيرا امام به يقين مى دانست كه كشته خواهد شد. ايشان افزون بر علم امامت و اخبارى كه از جد و پدرش درباره شهادت خود شنيده بود، از طريق علم عادى نيز مى توانست از شهادت خود آگاه شود؛ زيرا افراد پرشمارى ايشان را از رفتن به عراق برحذر مى داشتند و به او مى گفتند كه اگر به عراق رود، كشته خواهد شد و رفتار كوفيان را با پدر و برادرش به او متذكر مى شدند. آن حضرت در جواب مى فرمود: خدا خيرتان بدهد كه مرا نصيحت مى كنيد؛ ولى من تكليفى دارم كه بايد بدان عمل كنم. (9)
رابطه معناى امر به معروف با معناى جهاد
در كتابهاى فقهى جهاد بر سه قسم است: جهاد ابتدايى، جهاد دفاعى، و جهاد با اهل بغى. قسم اول، يعنى جهاد ابتدايى، به دستور امام و براى كنار زدن موانع هدايت از سر راه ولى خدا صورت مى گيرد تا حكومت اسلامى بتواند اسلام را در پهنه جهان گسترش دهد و معارف الاهى را به همگان عرضه كند، و به اين ترتيب، راه هدايت بازگردد. از اين روى خداوند مى فرمايد:
فقاتلوا اءئمة الكفر؛ (10) - با پيشوايان كفر پيكار كنيد.
اما قسم دوم جهاد هنگامى صورت مى گيرد كه به مسلمانان حمله شود و آنان در مقام دفاع برآيند. نوع سوم جهاد نيز زمانى مصداق مى يابد كه بين دو دسته از مسلمانان جنگ در گيرد و راهى براى اصلاح نباشد، مگر اينكه به كمك دسته اى كه مظلوم واقع شده، بشتابند، يا حاكم اسلامى دستور دهد با كسانى كه بر ضد حكومت اسلامى شوريده اند، جهاد كنند، كه اين مبارزه، در اصطلاح، جهاد با اهل بغى ناميده مى شود.
اما قيام و جهاد امام حسين عليه السلام در كدام يك از اين اقسام سه گانه مى گنجد؟ با اندكى تاءمل به اين نتيجه مى رسيم كه قيام آن حضرت، در هيچ يك از اين سه قسم جهاد كه در كتابهاى فقهى آمده است، قرار نمى گيرد. جهاد آن حضرت جهاد ابتدايى با كفار نبود. جهاد دفاعى نيز به شمار نمى آمد؛ چرا كه جهاد دفاعى در مقابل كفارى صورت مى گيرد كه به مسلمانان حمله كرده اند. همچنين قيام آن حضرت قتال با اهل بغى نبود. بنابراين قيام سيدالشهدا عليه السلام چه نوع جهادى بود كه ايشان براى انجام آن با تمام افراد خاندانش به كربلا رفت و حتى طفل شيرخواره اش را هم فدا كرد؟
«جهاد» اصطلاحات مختلفى دارد. معناى جهاد، از يك سوى به قدرى وسيع است كه حتى جهاد با مال، در راه ترويج اسلام و مبارزه با كفار و جلوگيرى از هجوم فرهنگى دشمن را در بر مى گيرد؛ چنان كه خداى تعالى در قرآن مى فرمايد:
و جاهدوا باءموالكم و اءنفسكم فى سبيل الله؛ (11) با مالها و جانهايتان در راه خدا پيكار كنيد.
البته اين نوعى توسعه در مفهوم جهاد است؛ اگرچه معناى لغوى جهاد همه اين موارد را در بر مى گيرد. جهاد يعنى تلاش كردن و كوشيدن، و - با توجه به باب «مفاعله» - مجاهدت يعنى تلاش كردن در مقابل يك دشمن يا يك مانع. اما منظور از مانع در معناى لغوى آن، تنها شمشير نيست، بلكه ممكن است اين مانع، دشمنى اقتصادى يا فرهنگى باشد. جهاد در اين مورد نيز صدق مى كند. فعاليتهاى اقتصادى يا اجتماعى كه متناسب با اقدامات دشمن باشد نيز جهاد به شمار مى آيد؛ چنان كه خداى تعالى مى فرمايد:
فضل الله المجاهدين باءموالهم و اءنفسهم على القاعدين درجة؛ (12) خدا كسانى را كه با مال و جان خود جهاد مى كنند، به درجه اى، بر نشستگان برترى بخشيده است.
نوعى از جهاد، آن است كه جان را در معرض كشته شدن قرار دهند. قسم ديگر آن نيز جهادالنفس است؛ يعنى مجاهده با نفس خود، كه نام آن جهاد اكبر است. (13)
بنابراين مفهوم جهاد، از يك سوى، به قدرى گسترش مى يابد كه جهاد با مال، جهاد با تبليغ، جهاد با زبان و قلم و حتى جهاد با نفس را شامل مى شود. اين توسعه در مفهوم است. اما جهاد در مفهوم اصطلاحى و فقهى آن، شامل قيام امام حسين عليه السلام نمى شود؛ زيرا گاهى مفاهيم دو گونه معنا دارد: معنايى عام و معنايى خاص. «معناى خاص» مفهوم اصطلاحى خاصى است كه در فضايى خاص و جامعه اى خاص به كار مى رود؛ اما «معناى عام» ممكن است همان معناى لغوى باشد يا اينكه بر اثر تحولات اجتماعى، مصاديق جديدى بيابد و گسترش پيدا كند.
بدين ترتيب با توجه به معناى عام جهاد - يعنى تلاش در راه خدا بر ضد دشمن - بسيارى از موارد امر به معروف و نهى از منكر را مى توان مصداق جهاد دانست. از طرف ديگر، اگر امر به معروف و نهى از منكر را به معناى امر آن در نظر بگيريم، تقريبا تمام مصاديق جهاد، به جز جهاد با نفس، در دايره آن مى گنجند؛ زيرا امر كردن ديگران به كارهاى خوب و نهى كردن آنان از كارهاى بد مصداق تلاش در راه خدا به شمار مى آيد، و بدين ترتيب اين دو مفهوم با هم تداخل مى يابند. نكته قابل توجه آنكه، هرگاه امر به معروف و نهى از منكر در كنار جهاد شامل امر به معروف نمى شود، و امر به معروف نيز شامل جهاد نمى گردد. اما هر يك از آنها به تنهايى به كار روند شامل معناى ديگرى هم مى شود. با توجه به اين مقدمه، مى توان گفت مراد امام حسين عليه السلام از امر به معروف و نهى از منكر، كه آن را هدف خويش معرفى مى كند، معناى اصطلاحى فقهى نيست، كه يكى از شرايط آن، عدم خوف از ضرر است. چنان كه امام خمينى رحمه الله در بحث تقيه نوشته اند، تقيه در مهام امور لازم نيست. ايشان در اين زمينه مثالهايى نيز آورده اند؛ از جمله اينكه اگر دشمن قصد داشته باشد كه كعبه را ويران كند، در اين زمينه نمى توان به بهانه امكان خطر، نهى از منكر نكرد، بلكه به هر بهايى بايد به اين تكليف عمل كرد و مانع ويرانى خانه خدا شد؛ هر چند بهاى آن، جان انسان باشد.
همچنين اگر جان پيامبر يا امامى در خطر باشد، نمى توان به دليل زخم يا سيلى خوردن يا خوف ضرر، كنار ايستاد؛ بلكه بايد پيامبر و امام معصوم را نجات داد، اگرچه هزاران تن كشته شوند. امام خمينى رحمه الله مثالهاى ديگرى نيز مى آورند و به طور كلى مى گويند در مواردى كه اصل و كيان اسلام در خطر باشد، تقيه جايز نيست.
لازم است امروزه اين موارد، با توجه به مسائل اجتماعى روز بررسى شود. امروزه پيامبر و امام معصوم را نمى كشند؛ زيرا آنان را نمى يابند؛ ولى قصد دارند پيامبرى پيامبر و ولايت امام را نابود سازند، و مى گويند بعد از مرگ پيامبر، ولايتى در كار نيست. (14) درباره وحى نيز مى گويند، وحى امرى شخصى است و واقعا نمى توان پيامبرى كسى را اثبات كرد. پيامبر نيز همچون ديگران است. او نيز مانند همه انسانها اشتباه مى كند. (15) اين عمل از كشتن پيامبر بدتر است؛ زيرا با شهادت پيامبر هدف او از ميان نمى رود؛ چنان كه خون امام حسين عليه السلام هدف او را حفظ كرد؛ ولى اگر پيامبرى و امامت برچيده شد، چيزى از هدف پيامبران و امامان باقى نمى ماند. در اين سالها، كيان اسلام آماج حمله هاى بسيار قرار گرفته و روزبه روز دين در جامعه تضعيف مى شود؛ به گونه اى كه مسلمانان خارج از كشور نيز اين خطر را دريافته اند و از ضعف معنويت در كشور ما بسيار نگران شده اند.
درباره اين تنزل معنوى و دينى، به دو دسته عامل مى توان اشاره كرد: دسته اول، مطبوعات و نشريات و كتابهاى گم راه كننده، كه وزارت ارشاد در اين باره مسئول است؛ و دسته ديگر، اقداماتى كه در كشور صورت مى گيرد تا زشتى گناه از بين برود، و به بهانه ارج نهادن به مقام جوانان، مردم به گناه كردن تشويق شوند. البته در اين زمينه نقش تلويزيونهاى خارجى در ارائه فيلمهاى مبتذل در مناطق مرزى، يا استفاده هاى غير قانونى از ماهواره انكارناپذير است. در اين زمينه، ديگر وزارتخانه ها نيز نقش دارند، ولى سهم وزارت ارشاد بيش از همه آنهاست. (16)
فصل هفتم: مفهوم و مصداق امر به معروف و نهى از منكر
- بازدید: 6805